snmz_kriz

Türkiye ekonomisi, 2001 yılında yaşanan derin krizin ardından bir kez daha ciddi risklerle karşı karşıyadır. Türkiye'nin kapısını yıllar sonra yeni bir ekonomik kriz çalmaktadır. Dünya ekonomisinde 2007 yılının ikinci yarısından itibaren gözlenmeye başlanan, ABD kaynaklı durgunluk eğilimi ve likidite sıkışıklığı Türkiye'yi tehdit etmektedir. ABD'de yaşanacak çalkantının, AB, Japonya ve Çin'e yansımasına ve tüm dünya ekonomilerini etkilemesine kesin gözüyle bakılmaktadır. Ancak Türkiye ekonomisinin önümüzdeki dönemde yaşayacağı zorlukların, tek nedeni dünya piyasalarındaki bu olumsuz gelişmeler değildir.

AKP hükümeti tarafından bir “başarı hikayesi” olarak sunulan 2001 sonrası yılların aslında, ekonomideki zaafların derinleştiği ve emekçilere daha zorlu yaşam koşullarının dayatıldığı bir dönem olmuştur. Ekonominin rekor düzeylerde büyümesi, kişi başına düşen milli gelirin yükselmesi, ihracatın artması, yabancı sermaye girişlerinin sıçraması; hükümetin “işler yolunda” söylemini desteklemek için gündeme getirilmiştir

Oysa, ekonomik büyümenin sürdürülebilir olmadığı ve tıkanacağı, milli gelirdeki yükselmenin dolardaki değer kaybından kaynaklandığı, ihracat artışına ithalat patlamasının eşlik ettiği gerçeği gözlerden kaçırılmaya çalışılmıştır. Cari açık hızla sürdürülemez bir seviyeye gelmiştir. Aynı yıllarda ekonomiye giren yabancı sermayenin büyük kısmının ise AKP hükümetinin imza attığı özelleştirme uygulamalarından kaynaklandığı bilinmektedir. Tüpraş, Türk Telekom, Erdemir ve Tekel gibi sanayinin lokomotifi kamu işletmeleri alelacele satılarak, ülkenin geleceği belirsizliğe itilmiştir. Yabancı sermaye, bu süreçte ülkede tek çivi çakmadan yerli işletmeleri bir bir ele geçirmektedir. Türkiye ekonomisinin çarkları, yüksek faize gelen sıcak para ile finanse edilmektedir.

Enflasyonla mücadele doğrultusunda uygulanan ekonomik politikalar nedeniyle yalnızca emekçiler kemer sıkmak durumunda kalmışlardır. Söz konusu dönemde, iddia edilenlerin aksine gelir dağılımı düzelmemiş, daha eşitsiz hale gelmiştir. Hükümet, enflasyonun tek haneli rakamlara düşmesi ile övünürken, yoksul emekçi kesimlerin enflasyonunun açıklanan resmi rakamların iki katından fazla olduğunu gizlemiştir. Emekçiler yoksullaşırken, işsizlik tehdidi de giderek artmaktadır. Ekonomide artık tıkanma noktasına gelen büyüme istihdam yaratmamaktadır. İşsizlik, resmi rakamlarda bile ciddi bir artış içerisindedir.

Kılavuzu IMF ve Dünya Bankası olan AKP'nin yarattığı ekonomik tabloya ilişkin, kriz riskinin artmasıyla sermayenin de uyarıları yoğunlaşmaktadır. Türkiye kapitalizmi, yaklaşan krize sermaye yanlısı ekonomik önlemler ile hazırlanmaya başlamıştır. Sosyal Güvenlik Yasa Tasarısı, kamuoyuna duyurulan İstihdam Paketi, bölgesel asgari ücret, yerel idareleri piyasa mekanizmalarına bırakacak düzenlemeler gündemdedir. Hayata geçirilmeye çalışılan düzenlemelerle emekçilerin en temel kazanımları, bir kez daha kriz ve maliyetler gerekçesiyle ellerinden alınmaya çalışılmaktadır.

Böyle bir dönemde hazırlanan bu araştırma, 2008 yılının ilk aylarından itibaren gündeme oturan dünya krizi, krizin Türkiye'ye olası etkileri, AKP hükümetinin ekonomide yarattığı tabloyu ve bu tablonun emekçi kesimler açısından ne anlama geldiğini tartışmaktadır. Araştırmayı sendikamız için hazırlayan ekonomist Mustafa Sönmez'e teşekkürlerimizi belirtirken, Petrol-İş Sendikası olarak toplumsal gerçeklerin kamuoyunda ayrıntılı bir şekilde tartışılması ve sorgulanması için yapacağımız çalışmaları sürdüreceğiz...

Petrol-İş Sendikası Merkez Yönetim Kurulu

Önsöz

Türkiye kapitalizmi, yeniden bir tıkanıklıkla karşı karşıya. 2001’de yaşanan Cumhuriyet tarihimizin en derin krizinin enkazı henüz kaldırılmamış, travması henüz atlatılamamışken ekonomi, bu kez hem iç dinamiklerin tükenmesi hem de dışarıdan kaynaklanan köklü bir çalkantının cenderesinde sıkışmak üzere. Elinizdeki çalışma, bu noktaya nasıl gelindiğinin ve muhtemel bir krizi en az hasarla atlatmak için neler yapılması gerektiğinin ipuçlarını vermeyi amaçlıyor.

Çalışma, esas olarak 9 bölümden oluşuyor.

Birinci bölümde 2008 dünya krizine giden koşullara, ABD’deki çalkantının AB, Japonya ve Çin’e yansımasına; dünyada emtia fiyatlarındaki olası gelişmelere yer verdikten sonra Türkiye’nin bu krizden nasıl etkileneceğine değiniyor.

İkinci bölümde, Türkiye’de 2002’de başlayan büyüme sürecinin yeni bir tıkanma noktasına nasıl geldiği, bu büyüme sürecinin zaaflarına değiniliyor.

Üçüncü bölüm, ekonominin en zayıf halkası, yumuşak karnı cari açıkların vardığı boyutlara ve bunu besleyen kaynaklara değiniyor. Özellikle AB’ye yönelik imalat sanayii ihracatının kimyasını soruşturan bu bölüm AB’nin ihracatçısı-tedarikçisi olmanın gerçek maliyetinden, bunu besleyen kur politikasının yarattığı komplikasyonlardan sözediyor.

Türkiye kapitalizmine damgasını vuran gelişmelerden biri de yabancıların yatırımlar ve kredilerle artan hakimiyeti. Dördüncü bölümde doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları ve dış kredilerle Türkiye’deki yabancı varlığının, hakimiyetinin ulaştığı boyutlar ele alınıyor.

Beşinci bölümde, kamu maliyesindeki gelişmeler mercek altında. Devletin küçültülmesinin vardığı boyutlar, vergi yükünün adaletsiz dağılımının ulaştığı boyutlar, harcamalar üstünden bölüşümün nasıl daha adaletsizleştirildiği de bu alt bölümde ele alınıyor.

Altıncı bölüm, tek haneye indirilmekle övünülen enflasyonun yeniden yükselme potansiyelinden ve bunu besleyen kaynaklardan söz ederken alt ve orta kesimlerin “öteki enflasyon”undan sözediyor. Bu kesimin tükettiği mal ve hizmetlerdeki fiyat artışlarının ortalama resmi enflasyonun yüzde 100 üstünde seyrettiği sayılarla ve madde bazında ortaya konuluyor.

Türkiye İstatistik Kurumu, her yıl gelir dağılımı araştırmaları yayımlıyor ve hepsinde gelir eşitsizliğinin azaldığını iddia ediyor. Yedinci bölüm, TÜİK’in bu araştırmasının çarpıklıklarına parmak basarken, tıkanan ve tükenen son dönem büyüme sürecinin gelir bölüşümünü iyileştirmediğini, tersine artırdığını yine TÜİK’in başka datalarına dayanarak ortaya koyuyor.

Sekizinci bölüm, çarpık büyüme sürecinin bir başka hastalığını, istihdam yaratmayan yönünü gündeme getiriyor. İşsizliğin resmi ve gölgede bırakılan boyutlarının araştırıldığı bu bölümde işsizlerin profili ortaya konuluyor; kadınların, genç liselilerin, Doğu ve Güneydoğuluların en çok işsizliği yaşayan kesimler olduğuna dikkat çekilirken 2008 krizi koşullarında işsizliğin tırmanabileceği tehlikeli boyutlara dikkat çekiliyor.

Dokuzuncu ve son bölüm, bir başka yapısal soruna, bölgeler arası dengesizliğe, özellikle de en altta kalan Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da geri kalmışlığın boyutlarına dikkat çekiyor. Bu bölümde Kürt sorununun barışçıl çözümüne ve Bölgenin gerikalmışlığının aşılmasına dönük bir öneri paketine de yer veriliyor.

Çalışmaya destek veren Petrol-İş Yönetim Kurulu’na teşekkürü borç bilirim.

Mustafa Sönmez,

Mart 2008

Özet Değerlendirme

Dünya kapitalizmi son 30 yıldır tekliyor. Bu bazen geneli kapsıyor, bazen bir ya da birkaç ülkede yaşanıyor ama, küreselleşme arttıkça bulaşıcı etkisi de büyüyor. ABD’den başlayan ve tüm dünya ekonomisinde etkisi hissedilen bir iniş yaşıyoruz. Ancak, hangi anlamda, ne kadarlık bir "iniş", bu henüz bilinemiyor. Bir yıllık bir durgunlaşma ile güçlüklerin geçiştirilmesi mi? Ekonomilerin küçülmesi mi? Yoksa, finansal balonun gürültüyle patlamasını izleyen bir "çöküş" mü?

2008'in her yerde 2007'den "daha kötü" bir yıl olacağı genel kabul görüyor. Ancak, "daha kötü", durgunlaşmanın ötesine gidecek midir? Gidecekse ne kadar? Bugünden öngöremiyoruz.

ABD’de işsizlik 2007 Aralık ayında aniden yüzde 5’e sıçradı. İşsizlik oranlarında son dönemde kaydedilen ani yükseliş, yüksek riskli konut kredisi piyasasında hızlanarak devam eden altüst oluş, yatırım ve tüketim harcamalarının canlılığını yitirmesi, kredi piyasalarındaki daralma, mali kuruluşların bilançolarındaki bozulma gibi etkenler, önümüzdeki dönemde Amerikan ekonomisinde büyük bir durgunluk yaşanacağı olasılığını güçlendiriyor.

2008 yılına ilişkin küresel ekonominin görünümünü temel olarak Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve olası durgunluğun boyutlarını belirlemede Avrupa ve Asya ülkelerinin rolü önemli olacak.

AB, krizden payına düşeceği tahmin etmekte ve büyüme öngörülerini aşağı çekmektedir. Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinin ABD’ye karşı net ihracatçı konumda olmaları nedeniyle, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinin Asya ülkelerinin ihracatında azalışı da beraberinde getireceği, ABD dolarındaki düşüş eğiliminin söz konusu ülkelerin ihracat gelirlerindeki azalışı daha da hızlandıracağı tahmin ediliyor.

Metropol ekonomilerindeki çalkantılar bir finansal krize dönüştüğü andan itibaren zararlarını hafifletmek çabasına girecek olan finans kuruluşları çevre ekonomilerindeki yatırımlarını çekmeye; kredilerin anaparalarını da tahsile yöneleceklerdir. Bu durumda on yıl öncesinin Asya krizini andıran bir konjonktür gündeme girecektir.

Bu son olasılık gerçekleştiği takdirde Türkiye çevre ekonomileri içinde en kırılgan konumda yer alan ülkelerden biri olarak ciddi boyutlarda etkilenecektir.

Dünyadaki resesyonla yaşanacak küçülme, haliyle ihracata talebi azaltır, sıcak para çıkışı ve gelmesi beklenen doğrudan yabancı sermayenin gelmemesi, verilen kredilerin geri çağrılması halinde Türkiye'de 2008 için umulan büyüme hayal olur. Bu hem aile gelirlerinin azalmasına yol açar hem işsizliğe tüy diker.

Kaderlerini IMF ve AB çapalarına bağlayanlar, bu çapaların taraması sonucu kendilerini bir anda global akıntının önüne kapılmış durumda bulabilirler. Böylesi dönemlerde gerçek kaybı çalışan, çalışamayan emekçi kesimler verir.

***

Büyümede Tıkanma: Türkiye ekonomisi, dış çalkantıdan bağımsız olarak, 2002’den bu yana sürmekte olan bir dizi zaafla yüklü büyüme sürecinin tıkanması noktasına gelmiştir. Artık, gelen büyük boyutlu yabancı sermaye girişlerinin, sermaye birikimini ve büyüme potansiyelini yeterince yukarı taşımadığı anlaşılmaktadır. İç talepte teklemenin telafisi ihracatla karşılanamaz duruma gelinmiştir. Tüketici kredisi ve kredi kartı harcaması kışkırtmalarıyla özel tüketim artışlarına dayalı talep genişletilmiş, ancak burada da deniz kısa sürede tükenmenin eşiğine gelmiş ve ihracattaki teklemelerle birlikte kronik durgunlaşma belirtileri ortaya çıkmıştır.

Zayıf Halka Cari Açık: Dünya krizi karşısında Türkiye ekonomisinin olası hasarının büyüklüğünü belirleyecek en önemli unsur, cari açıktır. Hızla büyüyen dış ticaret açığının, diğer döviz kazandırıcı faaliyet gelirleri ile kapatılamayan kısmı cari açığı 2007 sonunda 38 milyar dolara ulaştırırken, açığın tahmini 2007 milli gelirine oranı da yüzde 8’e yaklaşıyor. 2006’da büyüme yüzde 6,5, cari açık/milli gelir oranı yüzde 8,4’tü. 2007’de büyüme oranı yüzde 4,5 dolayına düşmesine karşın cari açığın milli gelire oranının yüzde 8’de kalması dikkat çekici. Bu, daha düşük büyümeye karşın döviz ihtiyacı azalmamış anlamına gelmektedir. Cari açığı hızla büyüten dinamiğin ithalata bağımlı sanayi ihracatı olduğu, bunun da ağırlıkla AB’ye yapıldığı görülmektedir.

AB’ye yapılan ihracatın ithalattan daha hızla arttığı ve ihracatın ithalatı karşılama oranının 2007’de yüzde 88,2’ye çıktığı görülüyor. AB ile gelişen dış ticaret ve işbölümünde üstlenilen sektörlerin ücret malları ağırlıklı olması, Türkiye’den ihraç edilen ya da sipariş yoluyla Türkiye’ye ürettirilen malların üretiminde kullanılan işgücünün fiyatının cazibesini korumasını gerektiriyor. Bunun için de rekabet gücü oluşturmada uysal, örgütsüz ve düşük ücrete razı emek arzının daimi kılınmasına ihtiyaç var. Bu durum AB sosyal şartı ile uyuşmasa da AB’nin Türkiye ile işbölümünün işlerlik kazanmasında vazgeçilmez bir şart gibi duruyor.

1996’dan bu yana Gümrük Birliği (GB), özellikle son yıllarda Türkiye'nin aleyhine işliyor. Asya’dan ithalatı hızla artıran etken ise izlenmekte olan düşük kur politikasıdır. Düşük kur, ithalatı kamçılayıp mal arzını artırarak fiyatları terbiye etse de cari açığın 38 milyar dolara ulaşmasında en önemli etken oldu. Düşük kur, büyümenin rüzgarı olan sıcak parayı çekmek için kullanılırken, yerli üretime ve istihdama büyük darbeler vurdu. Düşük kur karşısında birçok girişimci piyasaya havlu atarken, ayakta kalmış görünenler de şöyle bir uyum yolu bulmuş görünüyorlar; ithalatı, borçlanmayı dolar kuru ile yapıp ihracatı Avro üstünden gerçekleştirmek. Ancak, AB’den ihracat talebinin azalması, bu saadet zincirinin trajik biçimde kırılmasıyla sonuçlanabilir.

Yabancıların Varlıkları, Milli Gelir Büyüklüğünde: Türkiye’nin 2000’li yıllarda hızlanan dışa açık büyüme süreci, büyük ölçüde dış kaynak girişi ile gerçekleşirken, yabancı kaynak sahiplerine bağımlılık arttı. Yabancıların Türkiye içindeki kontrol güçleri de pekişti. Yabancıların varlık büyüklüğü Türkiye milli gelirine ulaşmış durumda.

Yabancı hakimiyetinde özel sektörün hızlı borçlanmasıyla ağırlaşan dış borç yükü en önemli etmen. Doğrudan yabancı sermaye girişiyle çeşitli sektörlerde kurulan hakimiyeti, sermaye piyasasında sıcak paranın hisse senedine ve devlet kağıtlarına yaptığı yatırımlarla borsada hakimiyeti izliyor. Böylece üç kanaldan kurulan yabancı hakimiyetinin Türkiye üstünde yarattığı “dış yükümlülük” tutarı 2002 yılında 148 milyar dolar iken 2007’nin 9 ayı itibariyle 447,5 milyar dolara ulaştı. 2004’te Türkiye milli gelirinin yüzde 71,5’i tutarında görünen yabancılara ait yatırım ve kredilerin tutarı 2007’ye gelindiğinde yüzde 98’e kadar çıkmış görünüyor.

Bütçe Üstünden Eşitsizlikler Büyüyor: Bütçe gelirlerinin ana gövdesini oluşturan vergi gelirlerinin ağırlıklı yükü alt ve orta gelirli kesime ait. Tüketimden alınan dolaylı vergilerin payı 2007 yılında yüzde 66 olarak gerçekleşse de bazı yıllar yüzde 70’e yaklaştı. Dolaylı vergilerden geriye kalan yüzde 34’lük dolaysız vergi payının yüzde 23’ü gelir vergisi. Ancak bu vergi türünde de ağırlığı ücretlilerden, kaynaktan kesilen vergiler oluşturuyor.

Ücret üstünden vergi ve SSK primi kesintileri ortalaması büyük işyerlerinde net ücretin yüzde 82’sini buluyor. Buna karşılık, toplam gelirden en büyük payı alan banka ve şirketlerin ödedikleri kurumlar vergisi, toplam vergi gelirleri içinde 2007’de yüzde 9’da kaldı.

Özelleştirme, bütçe açıklarını kapamada kullanılıyor. Özelleştirmeden bütçeye aktarılan miktar, toplam devlet gelirlerinin 2004’te yüzde 1’i iken, 2005’te yüzde 2’sine, 2006’da yüzde 4,5’una, 2007’de yüzde 4’üne ulaştı. 2007 harcama bileşimine bakıldığında bütçe harcamalarındaki manevra kabiliyetinin azaldığı ve yerel seçimlerin yaklaştığı şartlarda 2008 içinde Hükümet’in olası dış şoklara karşı sıkı bir politika uygulama şansının da pek fazla kalmadığı görülmektedir. 2007’de faiz dışı harcamaların yüzde 17 arttığı dikkati çekti. Bu artışta, seçim yatırımı niteliğindeki yeşil kart, belediyeye aktarılan kaynaklar vb. etkili oldu.

Bütçeden faize 2007’de yaklaşık 49 milyar YTL yani bütçenin yüzde 24.4’ü harcandı. Maaşlar ise yüzde 19,5 pay aldı. Yani 2007’de de bankalara, rantiyelere giden para, bordro mahkûmu memurların maaşlarını geride bıraktı. Sağlık ekipmanı, ilaç ve hizmet satanlar 2007’de devletten 6 milyar YTL’ye yakın ödeme aldılar. Sağlık özelleştikçe bu rakam büyüyecek. Silah ve muhimmat için yapılan harcamalar ise 3.1 milyar YTL’yi buldu.

Savunma ve güvenlik mensuplarının maaşları ile birlikte bütçeden bu alana ayrılan pay 2007’de 24 milyar YTL olarak gerçekleşti. Yani bütçenin yüzde 12’si asker-polis harcamalarına ayrıldı. Buna tabi ki, bazı fonlar ve vakıflar üstünden yapılan harcamalar dahil değil…

Gerçek Enflasyon Yüzde 20: Tüm iddiasını fiyat istikrarı üstüne odaklayan ve IMF politikaları doğrultusunda düşük kur politikasını bu amacın ana unsuru haline getiren AKP iktidarı, tek haneye gerilemekle birlikte enflasyonu 2007 hedefine ulaştıramadı. 2007 için yüzde 4 olarak belirlenen tüketici enflasyonu, yıl sonunda yüzde 8,7 olarak gerçekleşti. Bu fiyaskodan sonra 2008 için belirlenen yine yüzde 4’lük enflasyon hedefinin gerçekleşme şansı da düşüktür. Özellikle 2008 dünya krizi, enflasyonda artış eğilimlerini besleyecek nitelikte. Ancak, “resmi enflasyon”a ilişkin bu trendlerden farklı olarak, özellikle alt ve orta gelirli grupların yaşadığı gerçek enflasyonun boyutları başka bir gerçeği işaret etmektedir. O da gerçek enflasyonun, resmi olandan çok daha yüksek gerçekleştiğidir.. Gerçekte, toplumu birebir ilgilendiren mal ve hizmet sayısı 90 dolayında. Nitekim, bu 90 mal ve hizmetin 2007 ortalama fiyat artışlarını dikkate alındığında, TÜİK’in yüzde 8,7 olarak açıkladığı 2007 ortalama fiyat artışı, 90 ürün ve hizmetten ancak 30’u için geçerli, 60 mal ve hizmetteki fiyat artışı ise bu oranın üstünde. Gerçekte, gösterge niteliğindeki iki kalem olan ekmek ve kiradaki artışın yüzde 20’yi bulması bile, gerçek tüketici enflasyonunun yüzde 20’den az olmadığına işaret ede

Gerçek İşsizlik yüzde 20: IMF destekli yüksek faizlerle çekilen sıcak paraya (düşük kurla desteklenen) dayalı çarpık büyüme döneminin en önemli kamburu istihdam yaratmaması oldu. Ekonominin reel olarak yıllık ortalama yüzde 7.3 oranında büyüdüğü 2002-2006 döneminde, toplam istihdam ancak yıllık ortalama yüzde 0.7 oranında arttı. .2002-2006 döneminde, toplam istihdam yıllık ortalama yüzde 0.7 artarken, tarım dışı sektörlere bakıldığında istihdamın ancak yıllık ortalama yüzde 3.9 oranında arttığı; tarım sektöründe istihdamın 1 milyon 370 bin kişi azaldığı görüldü. Bu 5 yılda, her yıl tarım sektöründe ortalama 274 bin kişilik istihdam azalışı yaşandı, sanayi, hizmetler ve inşaat sektörlerinde ise sırasıyla her yıl ancak 91 bin, 317 bin ve 62 bin kişilik istihdam yaratıldı.

2007 yılı ise istihdam açısından iyice talihsiz bir yıl olmuştur. 2006 Kasım’ında 21 milyon 235 bin olarak belirlenen istihdam 2007 Kasım’ında 20 milyon 867 bine gerilemiş yani yüzde 4,5-5 büyüme kaydedilen 2007’de istihdam artmak yerine yüzde 1,7 oranında gerilemiştir.

TÜİK’in tanım tartışması nedeniyle işgücünden saymadığı işgücü (dolayısıyla işsiz) sayısı dikkate alınsa, resmi işgücü 25 milyon 267 bin kişi, işgücüne katılma oranı yüzde 51; resmi işsiz sayısı da 4 milyon 400 bin olacaktı. Bu da yüzde 10 olduğu iddia edilen işsizlik oranının aslında yüzde 17,4 olması demek. Aslında,"eksik istihdamdakiler”i de işsiz tanımına katmak gerekir ve bu yapılırsa sayı 5 milyon 50 bine çıkar. Bu da gerçek işsizlik oranının yüzde 20’yi bulması demektir. 2007 verileri, işsizlikte yine okkanın altına kadınların gittiğini bir kez daha gösteriyor. Erkekler dünyasında iş bulmayan kadın hızla evine çekiliyor. Ev kadınlarının sayısı 2007’de 237 bin artmış görünüyor. Sanayi sektöründe kadın istihdamının 60 bin azaldığını görüyoruz. Anlaşılan, çember daralınca, tensikata öncelikle kadınlardan başlanıyor. Ya da işe alırken öncelik erkeklere veriliyor.

Genç nüfus olarak tanımlanan 15-24 yaş grubunda ise işsizlik oranı yüzde 22.2 olmuştur. Eğitim düzeyine göre işsizlik oranları incelendiğinde, lise ve üstüdüzeyde eğitim görmüş kişiler arasında işsizlik oranının, çok daha yüksek olduğu görülmektedir. Türkiye geneli için yüzde 48 olan işgücüne katılma oranı, yüzde 10 oranındaki genel işsizlik, yüzde 12,5 dolayındaki tarım dışı işsizlik oranları bölgeden bölgeye farklılık gösteriyor. Özellikle Doğu, G.Doğu ve Çukurova bölgelerinde işsizliğin boyutlarının daha büyük olduğu görülüyor.

Gelir Uçurumu Derinleşiyor: Uzun yıllardır süredir izlenmekte olan IMF destekli ekonomi politikaları, büyük ölçüde ücretlilerin, küçük üreticilerin reel gelirlerini kar-faiz-rant geliri sahipleri lehine gerileterek gerçekleştirildi. 2007’de 107 milyar dolara ulaşan ihracatta, dışa karşı en önemli rekabet gücü düşük ücretler sayesinde sağlandı. Büyük işsiz kitlelerini açlıkla terbiye ederek, işyerlerinde teknolojiyle ilgisi olmayan verimlilik artışları, emeğin kaba sömürüsüyle, iki kişinin işi bir kişiye yaptırılarak gerçekleştirildi. İşçilerin yoksullaştırılmalarına, devlette kamu çalışanlarına mali disiplin bahane edilerek enflasyonun gerisinde kalan maaş ödemeleri yapılarak devam edildi.

Mali disiplin cenderesinden, kamudan maaş alan emekli-dul ve yetimler de nasibini aldı, onların da reel gelirleri geriledi. Tarımdaki çözülme ve gerileme, kamu desteklerinin kalkması, kırlarda yoksullaşmayı artırdı ve kentten köye göçü hızlandırdı.

Gelirin sınıflar arasındaki eşitsiz bölüşümünü biraz daha bozucu bu gelişmeler, devletin vergi ve harcama politikalarının alt ve orta gelirli kesimler aleyhine uygulanmasıyla iyice pekiştirildi. Vergi yükü, toplamdaki payı yüzde 70’e varan dolaylı vergilerle alt ve orta gelirli grubun sırtına yıkılırken bütçe harcamalarından da bu kesimlere düşen paylar sosyal harcamaların azaltılmasıyla daha da azaltıldı. Dolayısıyla bütçe üstünden de bölüşüm iyice adaletsizleşti.

Gelir bölüşümündeki eşitsizliği artıran bu politikalara rağmen, kısa adı TÜİK olan Türkiye İstatistik Kurumu’na her yıl yaptırılan şablon gelir ve tüketim harcamalarından gelir dağılımının iyileştirildiği sonuçları üretildi ve bunlara inanılması istendi. Yapılan tüketim harcaması anketleri veri alınarak yoksulluk sınırları belirlendi ve onlardan hareket edilerek insafsız asgari ücret tesbitlerine gidildi.

Gelire gore GSMH serilerine göre ise, gelirin işgücü, tarım ve tarım dışı işveren kesimi arasındaki bölüşümü, yıllara gore, nüfustaki payının artışına karşılık, işgücünün gelirdeki payının artmadığını, buna karşılık, kar-rant-faiz gelirlerinin yüzde 56’ya kadar çıktığını ortaya koyuyor.

Ücret gelirleri üstüne bir baskı da kayıt dışı istihdamdan gelmekte, kırlardan kente gelen nüfusun kaçak istihdamı genel ücret düzeyini de aşağı çekmektedir.2007’ye gelindiğinde kayıtdışı ücretli sayısı 4 milyona, toplamdaki payı da 2000’deki yüzde 27’lik düzeyden 2007’de yüzde 38’e çıktı.

Son yılların en çarpıcı olgularından biri de bankaların alt ve orta gelir gruplarına dönük tüketici kredisi ve kredi kartı pazarlama operasyonları sonucu aile borçluluk oranının tırmanmasıdır. Aileler, gelecek birkaç yıllarına ait varlıkları ipotek altına alınarak hızla borçlandırılmıştır. Bankaların tüketiciye yönelmeleri ve kredi kartı uygulamalarını artırmaları ile birlikte hanehalkının tüketici kredisi ve kredi kartı ile borçlanmasında baş döndürücü bir artış yaşandı ve 2007 sonunda 91,3 milyar YTL’ye ulaştı.. 2007 sonunda 687 bin kişi ya da ailenin, ferdi tüketici kredisi ve kredi kartı mağduru ya da müflis durumunda olduğu ortaya çıkmıştır.

Bölgesel Uçurum ve Güneydoğu Sorununa Önlemler: Ülkenin genelde doğusu ile batısı arasındaki dengesizlik çok ciddi sosyal ve siyasal sorunlara yol açtığı gibi, iç göçleri hızlandırıp büyük metropolleri yaşanılmaz hale getirmesinde bir etken olmuştur.

Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin gelişmenin nimetlerinden mahrum bırakılması, ihmali, Bölgedeki Kürt kökenli nüfusun kendisini “öteki” hissetmesine ve aidiyet duygularının zedelenmesine yol açıyor, kültürel haklarının görmezlikten gelinmesine ek olarak bu artan yoksulluğun ivme kazanması ile Kürtlerin bu ülkenin asli unsuru olup olmadıkları tartışması Türkiye gündeminden eksik kalmıyor ve barış önünde ciddi bir problem olarak yeniden ve yeniden üretiliyor.

Bölgede hızla artan işsizliğe, özellikle genç işsizliğine çözüm üretilemeyişi, kimliğin inkarı, dışlanma, devlete güvensizlik duygularını da beslemeye devam etmektedir. Bölgeyi uzun süre oyalayan GAP yatırımlarının, Bölgenin kendi ihtiyaçlarından çok, Türkiye’nin gelişmiş bölgelerinin kullandığı enerji yatırımlarına odaklı olduğu ve mevzi gelişme fırsatları dışında Bölge’de radikal değişikliklere yol açmadığı, enerji ayağı tamamlanırken tarım ayağına dönük yatırımların sürüncemede kaldığı anlaşılmıştır. Bölgenin güneyi GAP ile oyalanırken Kuzeydoğu illeri için hiçbir şey yapılmamış, bu bölgeden göçler daha da hızlanmıştır.

Doğu Ve Güneydoğu Anadolu Bölge nüfusunun yarısından fazlası yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Yoksulluğun bir göstergesi olan yeşil kartla tedavi olan nüfus Türkiye genelinde, 2008’de 9,4 milyon olarak belirlenirken, bunların yüzde 46’sının, Doğu ve Güneydoğu’daki 21 ilde yaşadığı görülmektedir. Yeşil kartlılık oranı Hakkari, Ağrı, Van ve Bitlis’te nüfusun yarısını aşmaktadır.

Bölgede, çeşitli sektörlere bir yatırım hamlesi düşünülse bile, bu yatırımların olgunlaşması ve gelir yaratıcı sonuca ulaşması uzun bir zaman alacaktır. Oysa Bölgenin çok acil kaynak girişine ihtiyacı vardır. Bu kaynak girişi hem Bölge yoksullarının kendilerini adil bir toplumun eşit vatandaşları olarak hissetmeleri ve devlete güvenmeleri, hem de gündelik hayatlarını idame ettirmeleri için zorunludur. Kaynak girişi, bölgede talebi artırarak diğer ekonomik sektörlere de canlılık kazandıracaktır. Doğrudan Gelir Desteği, öncelikle bu Bölgemizde uygulanmalı ve merkezi bütçeden, Bölgedeki 1 milyon yoksul aileye her ay net asgari ücretin yarısı olan 200 YTL maaş bağlanmalıdır. Bu desteğin mali portresi olan 2,4 milyar YTL’dir ve 2007’de 203 milyar YTL’yi bulan Türkiye bütçe harcamalarının sadece yüzde 1’I dolayındadır. Bu kaynak transferinin finansmanı, hem vergi, hem de harcamalarda yapılacak küçük düzenlemelerle kolaylıkla karşılanabilir. Doğrudan gelir desteğini, eğitimi özendiren “şartlı gelir transferi”, sosyal hizmet karşılığı gelir transferi gibi sosyal politika unsurları tamamlamalıdır.

Bölgenin acil ihtiyacı sağlık, eğitim ve ulaşım altyapı yatırımlarıdır. Bu alanlara yapılacak yatırımlar Bölge işgücünün vasfını geliştirerek çeşitli sektörlerde gelişmenin önünü de açacaktır.

Özellikle merkez ilçelere yoğunlaşan nüfusun kentsel hizmet ihtiyaçlarına karşılık verecek yatırımlar için destekler artırılmalıdır.

Değiştirme ve iyileştirme faaliyetlerinin merkezi idare tarafından değil, yerel yönetimlerin karar ve inisiyatifi altında yürütülmesi, gerçekleştirilmesi temel prensip olmalıdır.

Kürt kökenli yurttaşların ağırlıkla yaşadığı bu Bölgede; farklılığın reddedilmediği, farklılıkları meşru kabul eden bir siyasal, sosyal ve kültürel yaşam ortamı yaratılmalı, bunun için gerekli düzenlemeler gerçekleştirilmelidir .

Bölgede sanayiden çok, sınır ticaretini, turizmi ve tarımı geliştirici bir ekonomik program benimsenmelidir.

Bölüm 1

2008 Dünya Ekonomisinde Derinleşme ve Türkiye’ye Etkileri

Dünya kapitalizmi son 30 yıldır tekliyor. Bu bazen geneli kapsıyor, bazen bir ya da birkaç ülkede yaşanıyor ama, küreselleşme arttıkça bulaşıcı etkisi de büyüyor.

1974-75 daralmasını, 1979-80’deki daralma izlemişti.1984’teki Latin Amerika borç krizinin arkasından 1987’deki New York borsasının çöküşü gelmişti. Ardından, 1990-91’de yeniden bir ekonomik daralma yaşanmış, bunu 1994 Meksika “tekila krizi” izlemişti. 1997 Asya ve 1998 Rusya krizlerinden sonra depremin etkisiyle 1999’da Türkiye ekonomisi negatif büyüme yaşamış, ardından da 2000 sonu ile 2001’de tarihinin en derin krizlerini yaşamıştı. Aynı yıl Arjantin’de de mali çöküş ve kriz yaşanmış, ABD’de de“yeni ekonomi” çökmüştü. Şimdi, ayvanın büyüğü heybede!..

ABD’den başlayan ve tüm dünya ekonomisinde etkisi hissedilen bir iniş yaşıyoruz. Ancak, hangi anlamda, ne kadarlık bir "iniş" bu henüz bilinemiyor. Bir yıllık bir durgunlaşma ile güçlüklerin geçiştirilmesi mi? Ekonomilerin küçülmesi mi? Yoksa, finansal balonun gürültüyle patlamasını izleyen bir "çöküş" mü?

2008'in her yerde 2007'den "daha kötü" bir yıl olacağı genel kabul görüyor. Ancak, "daha kötü", durgunlaşmanın ötesine gidecek midir? Gidecekse ne kadar? Bugünden öngöremiyoruz.

2007 sonlarında Amerika'da patlak veren çalkantı, finans sermayesinin egemenliği altında biçimlenen kapitalizmin çürüyen, yozlaşan özelliklerini bütün çıplaklığıyla ortaya koymuştur. Düşen büyüme hızlarına rağmen abartılı tüketim tutkusu ve ölçüsüz kazanç hırsları, finansal sistemi bir kumarhaneye dönüştürmüş; düşük gelirlileri de içine çeken uzun vadeli konut kredilerinin yarattığı mali enstrümanlar dahi spekülatif kâğıtlar haline getirilmiştir; son finansal çalkantı da bu zincirin zayıf halkalarında patlak vererek sistemin tümüne yayılmaya başlamıştır.

ABD, tam bir tüketim toplumu. Dünya ekonomisindeki büyüklüğü yüzde 25 dolayında olan ABD’nin, milli gelirinin yaklaşık yüzde 72'sini tüketim harcamaları oluşturuyor. Aynı ABD, gelir dağılımının en bozuk olduğu gelişmiş ülke, aynı zamanda.

Meksika, Türkiye ve Polonya’dan sonra en bozuk gelir dağılımına sahip OECD üyesi ABD. Eşitsizliğin katsayısı gini oranı Meksika’da 0,52, Türkiye’de 0,49, Polonya’da 0,39 olarak belirlenirken dünya pastasındaki büyüklüğü yüzde 25 dolayında olan ABD’de de 0,36.

Yüzde 20’lik nüfus dilimleri ile bakıldığında, ABD’de en zengin yüzde 20’lik nüfusun gelirin yüzde 51’ine yakınına tek başına el koyduğu, ikinci yüzde 20 ile beraber payın yüzde 74’e yaklaştığı görülüyor. Böylece gelir pastasının dörtte üçünün yüzde 40’lık nüfusca tüketildiği bir eşitsizlikler imparatorluğundan sözediyoruz.

Alttakilerinin yoksulluğundan, üsttekilerin de aşırı iştahından, hanehalkının tasarrufları, ABD’de uzun süredir çok düşük, hatta negatif. Tüketim harcamaları, özellikle alt ve düşük gelir gruplarında krediye dayanıyordu. Kredi köpüğü, 2000'li yıllarda da konut fiyatları yükselirken insanların evlerinde oluşan değeri düşük faizli ipoteklerle paraya çevirerek, harcamalarını güçlendirmeleriyle daha da büyüdü. Bu tüketimi, başta Çin ve Asya ülkeleri ihracatla sağlıyorlar. Cari fazla veren Asya ülkeleri, fazlalarını ABD’ye borç veriyor, yeni kredi olanakları yaratıyorlardı. Yeni mali enstrümanlar, kredi riskini, verenden piyasaya transfer ediyor, kredi vermek kolay ve adeta risksiz hale geliyordu. İşte son 10 yılda ABD'nin ve Dünya ekonomisinin sözde güçlü büyümesi bu saadet zincirine dayanıyordu. Sonunda korkulan oldu, zincir kırıldı.

Kapitalizmin bütün derin krizleri bir depresyonu getirir. Sermaye büyük ölçüde atıl kalır, üretim ve yeniden üretim daralır, birkaç çeyrek üstüste negatif büyümeler yaşanır. Haliyle işsizlik artar ve reel gelirler düşer. K.Marks’ın Kapital’de, “kapitalistlerin kapitalistler tarafından mülksüzleştirilmesi” adını verdiği, eldeğiştirmeler, satınalmalar; büyükbalığın küçüğü yutması böyle dönemlerde hızlanır. Devlet, krize müdahaleye çağrılır, maliye politikaları ile krizin etkisini hafifletmeye çalışır, kamusal kaynaklar sosyal harcamalardan kriz giderici alanlara kaydırıldığı için toplum ikinci bir yoksullaşmaya maruz kalır.

Şimdi dünya bütün bunları yaşamanın eşiğinde.

Dünya finans piyasalarında 2007 ortalarından bu yana yaşanan çalkantının boyutlarını özetleyelim:

ABD ekonomisi 2007 yılının ilk üç çeyreğinde sırasıyla yüzde 1,5, yüzde 1,9 ve yüzde 2,8 oranlarında büyümüştü. Yüksek riskli konut kredilerinden kaynaklanan sorunlara ilişkin endişelerin artmasıyla, 2007 yılı Ağustos ayında finansal piyasalarda çalkantı yaşanmış, gerek konut piyasalarını gerekse kredi piyasalarını etkileyen çalkantı sonrasında Eylül ayı sonu itibarıyla toparlanma gözlenmişti. Ancak Kasım ayından itibaren finansal piyasaların tekrar bozulması ekonomik büyümenin görünümüne ilişkin belirsizlikleri artırdı. Son çeyrek büyümesi, yıllık bazda yüzde 2,5 olarak açıklandı.

Michigan Üniversitesi Tüketici Güven Endeksi’nde yılın son aylarında görülen belirgin düşüş, tüketicilerin önümüzdeki bir yıllık dönemde kişisel harcamalarına ve iş koşullarına ilişkin olarak daha karamsar bir beklenti içinde olduklarına işaret etmekteydi.. Benzer eğilim reel kesim güvenini yansıtan ISM (The Institute for Supply Management’s purchasing manager) endeksinde de görülüyordu.

Çalkantıya kaynaklık eden ABD kökenli riskli konut kredileri (Subprime mortgage loans) hem konut finansman şirketlerinin hem de onlara kredi açmış olan bankaları dibe çekti, büyük zararlar verdi. Global bankaların bu krediler dolayısıyla uğradığı zarar 2008 başında 135 milyar dolar olarak açıklanıyordu. Ama bununla kalmayacaktı. ABD’nin en büyük bankacılık grubu Citigroup sadece iki çeyrekte 25 milyar dolar zarar etti. Bankaların bu sarsıntısı, beraberinde genel bir kredi darboğazı yarattı. Son birkaç yıldır Türkiye’ye de yarayan küresel likidite bolluğunun sonuna gelindi. Kredi ile çalışan bütün şirketler sıkıntıya girdi. Borsalarda ciddi düşüşler yaşandı. 2008 yılının ilk üç haftasında dünya borsaları ortalama yüzde 20 değer yitirdi. Yani borsalarda kote şirketler 5 trilyon dolar değer kaybına uğradılar.

Finansal alanda yaşanan bu çalkantıya ABD ekonomisinin bir daralmaya (resesyon) doğru yöneldiğine ilişkin veriler eklenince krizin ayak sesleri de duyulmaya başlandı. ABD’de hanehalkı borçları 13 trilyon dolara yaklaşırken bunların 10 trilyon dolara yakınını mortgage kredileri oluşturuyor. Riskli konut kredileri dolayısıyla sarsılmış olan inşaat piyasasında yüzde 25 gerileme gözlendi.

ABD’nin dünya ekonomisinin dörtte biri büyüklüğünde olduğu düşünülürse, ABD’deki krizden dünya ekonomisinin ağır şekilde etkileneceği bir gerçek. Bunun farkında olunarak, Fed, diğer merkez bankaları ile koordinasyon içinde olmaya büyük önem veriyor.

Fed tarafından 12 Aralık 2007 tarihinde yapılan duyuruda; İngiltere Merkez Bankası (BoE), Avrupa Merkez Bankası (ECB), Kanada Merkez Bankası (BoC) ve İsviçre Merkez Bankası (SNB) ile eşgüdümlü hareket edilerek, bankaların kısa vadeli fon ihtiyaçlarını karşılama amacına yönelik olarak Vadeli İhale Kolaylığı (Term Auction Facility-TAF) programının uygulanmasına karar verildiği ve bu yolla ilgili ülke iç piyasalarına likidite sağlanacağı bildirildi. Bu çerçevede, Fed, 2007 yılı Aralık ayında piyasaya toplam 40 milyar ABD doları likidite sağladı, Ocak ayında bu miktarın 60 milyar ABD doları olması kararlaştırıldı.

Küresel finansal koşulların daha da bozulması durumunda küresel talebin ve ABD dolarının izleyeceği yön, ABD cari açığını daha da olumsuz yönde etkileyebilecek.

Mevcut durumda, Amerikan ekonomisine ilişkin beklentilerin ve gelişmelerin, küresel gelişmeleri büyük ölçüde belirleyeceği; buna karşın, diğer ülkelerin küresel gelişmelere katkısının söz konusu ülkelerin Amerikan ekonomisindeki gelişmelerden ne ölçüde etkilendiklerine bağlı olacağı açık. Bir diğer deyişle, küresel gelişmeler, özellikle Avrupa ülkeleri ve Asya ülkelerinin Amerikan ekonomisindeki gelişmelere eşlik edip etmeyeceğine göre şekillenecek. Bu nedenle, bu dönemde söz konusu ülkelerin de mercek altına alınması gerekiyor.

IMF 2007-2008 için iyimser öngörülerini revizyondan geçirdi; iki yıl önce yüzde 3 dolaylarında büyüyen metropol ekonomilerinde büyüme hızlarının 2008’de yüzde 1.5 civarına ineceğini (yani "durgunlaşacağını") ileri sürdü.

Dünya ekonomisine egemen blokların güçlerini anlamada kullandıkları enerji bir ölçüt olabilir. Kullanılan dünya enerjisinin bloklara dağılımına bakıldığında ABD’nin payının 2000’den 2006’ya yüzde 25-21 bandında değiştiğini, AB’nin de yüzde 31-28 bandında yer aldığını görüyoruz. Sözkonusu dönemde payını neredeyse bir kat artırarak yüzde 16’ya çıkaran Çin, yıllık yüzde 10’ları aşan büyüme oranı ile dikkatlerin merkezi. Japonya ise payından kayba uğrayarak yüzde 5’in altına gerilemiş durumda.

Avrupa Birliği’nde Enflasyon Korkusu

Bu çerçevede, Avro bölgesi ülkeleri incelendiğinde, mali piyasalarda yaşanan dalgalanmaya rağmen, söz konusu ülkelerde kredi piyasalarında daralma gözlenmediği ancak son çeyrekte ekonominin inişe geçtiği görüldü. AB-27’nin önceki çeyreklerde yüzde 3 ve üstünde seyreden büyümesi son çeyrekte yüzde 2,6’ya düştü.

Kârlılık oranlarının yükselmesi, toplam istihdamın artması, işsizlik oranlarının son 25 yılın en düşük seviyelerinde seyretmesi gibi gelişmeler önümüzdeki dönemde Avro bölgesi büyümesi üzerinde bölge içi etkenlerin yarattığı risk algılamasını azaltıyordu. Ancak, ABD ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve buna ek olarak ham petrol, gıda ve ana metal fiyatlarına ilişkin belirsizlikler Avro bölgesi büyümesi üzerinde bölge dışı etkenlerin yarattığı risk algılamasını artırmış bulunuyor.

Kaynak:Eurostat

2008 ve 2009 büyüme rakamlarının potansiyel büyüme etrafında gerçekleşeceği öngörülmekle birlikte, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali karşısında, Avro bölgesi büyümesinin de beklenildiği ölçüde gerçekleşmeyeceği paylaşılan bir kanı. Nitekim, Avro bölgesi İmalat Sanayi Güven Endeksi’nin (PMI), büyüme oranlarına paralel hareket ettiği ve Amerikan ekonomisine ilişkin Reel Kesim Güven Endeksi (ISM) ile de benzer eğilimde olduğu görülüyor.

2007 yılı Aralık ayı Avro bölgesi Uyumlulaştırılmış Tüketici Fiyat Endeksi (HICP) artış oranı fiyatların artacağı sinyallerini verdi bile. Para ve kredi hacminde tahminlerin ötesinde gerçekleşen genişleme, orta ve uzun vadede daha büyük enflasyonist risk unsurları olacak.

Avrupa Merkez Bankası ECB Yönetim Konseyi 2008 yılı Ocak ayında yaptığı toplantıda, enflasyon üzerindeki risklere önceki aylara kıyasla daha belirgin bir vurgu yaptı ve ABD gibi faiz indirimine gitmedi; politika faiz oranlarını sabit tuttu. Öte yandan, ECB, 2008 yılı boyunca enflasyon oranının hedef seviye olan yüzde 2’nin üzerine çıkacağını kabul etmiş bulunuyor. ECB, özellikle Almanya’daki ücret görüşmelerine vurgu yaparak fiyat istikrarını bahane edip kriz koşullarında anti-sendikal tutuma davetiye çıkarmaktadır. Bu da krizin yükünü ücretlilere yıkma niyeti dolayısıyla Avrupa’da sınıf mücadelesinin artacağı öngörüsüne götürmektedir.

Kaynak:Eurostat

AB’nin kendi içine gözatıldığında ABD çalkantısından en çok etkilenen ve inişe geçenin Almanya olduğu dikkat çekiyor. Özellikle 2007’nin son çeyreğinde bu görülüyor. Durum, İngiltere için de aynı. Fransa, kuyruğu dik tutmaya çalışsa da gelişmelerden tedirgin.

Konut kredileri krizinden Avrupa bankaları şimdiden ağır yaralar aldı.. ABD kökenli riskli konut kredileri (Subprime mortgage loans) ile ilgili kağıtlara bulaşan Avrupa bankaları ard arda zarar açıkladılar. Avrupa’nın en büyük bankası İsviçreli UBS bu yüzden 14 milyar dolar zarar ettiğini açıkladı, son iki çeyrekte toplam 18,4 milyar dolar zarar ilan etti. Fransa’nın en büyük bankalarından Société Générale, bir personelinin sahteciliğinin bankaya 7,2 milyar dolar zarara malolduğunu açıkladı, ama bunun başka bir şeyi gizlemek için uydurulmuş ya da büyütülmüş bir gerekçe olduğu yaygın bir kanı. Banka, bu skandalın dışında, konut kredileri krizi dolayısıyla 2,5 milyar dolar zarara uğradığını açıkladı.

Konut piyasalarındaki balonun yolaçtığı kriz Avrupa’nın bazı ülkelerinde de (en azından İspanya, İrlanda, Britanya) ABD’dekine benzer bir gelişme gösteriyor. Bu ülkelerden İngiltere’de bu alanda uzmanlaşmış olan Northern Rock bankası bir süre önce paralarını çekmek isteyen mevduat sahiplerinin hücumuna uğradı. İngiltere merkez bankası Bank of England, bankaya 51 milyar dolar kredi, mevduat sahiplerine de 30 milyar dolarlık garanti vermek zorunda kaldı. Ama bunlar da yetmedi. Özelleştirmenin kalesi olarak görülen İngiltere, büyük bir ekonomide modern zamanların ilk devletleştirmesine imza attı. Northern Rock 18 Ocak’ta "geçici olarak" devletleştirildi. İngiltere Maliye Bakanı Alastair Darling, devletleştirme kararının özel sektörden gelen iki ciddi teklifin bankanın gerçek değerini karşılamaması sonucunda alındığını belirtti. Bu arada, Northern Rock'ın hisselerinin borsada işlem görmesine de ara verildi. Devletleştirme kararının, İngiltere devlet bütçesine 100 milyar sterlin yük getireceği bildiriliyordu.

Northern Rock’un kamulaştırılması demek, aslında ilk parti zararın toplumsallaştırılması anlamını taşıyacaktı.

Japonya Tedbirli

Japonya, ABD’de olanları biraz ihtiyatlı yaşayarak karşılamaya çalışıyor, tedbiri elden bırakmıyor. 2007 yılının ilk iki çeyreğinde, önceki çeyreklere göre yıllık bazda sırasıyla yüzde 2,8 ve yüzde 1,6 oranında büyüyen Japonya ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 2 oranında büyüdükten sonra son çeyreği 1,8 ile biraz geride kapadı.

Japonya ekonomisinde yavaşlamaya yol açan etkenlerin başında, küresel ekonomide, özellikle ABD ekonomisinde yaşanan durgunluğa ek olarak konut yatırımlarında (yüzde 11,3) ve sabit sermaye harcamalarında (yüzde 1,3) meydana gelen düşüşler var.

Küresel ekonomide yaşanan sorunlara bağlı olarak kredi piyasalarında oluşan tedirginliğin Japon firmalarını daha ihtiyatlı hale getirdiği ve yatırımları bekletmeye yönelttiği gözlendi. Yatırım harcamalarında kaydedilen düşüşe karşın, net ihracatta yüzde 27,5 oranındaki artış büyümedeki düşüş hızını yavaşlattı. Söz konusu net ihracat artışı, özellikle Asya ülkeleri kaynaklı talep artışından ileri geldi. Japon tüketici fiyatları 2007 yılının ilk dokuz ayında yüzde 0,1 oranında azaldı. Yılın son çeyreğinde ise beklendiği gibi tüketici fiyatları artış oranı, enerji ve ulaşım fiyatlarındaki artışın etkisiyle tırmanışa geçti. . Sanayi üretiminin (yüzde 2,8) yılın ilk yarısına göre artış eğiliminde olması ve işsizlik oranının (yüzde 3,8) düşmesi tüketim harcamalarının canlanmaya devam edeceğini gösteriyor. Diğer taraftan, küresel gelişmelere bağlı olarak enerji fiyatları artışının süreceğine yönelik beklentiler, tüketici enflasyonunun artmaya devam edeceği beklentisini güçlendiriyor.

Japonya Merkez Bankası (BoJ), konut piyasasındaki durgunluğa, enerji fiyatlarındaki yükselişe ve küresel belirsizliklere rağmen, küresel büyümenin devam etmesi sayesinde ılımlı büyüme gerçekleştiğini ve firmaların üretim kapasitelerini ayarlamakta herhangi bir baskı altında olmadığını, konut piyasasında yaşanan durgunluğun ise geçici olduğunu açıkladı; bu koşullar altında gecelik faiz oranını yüzde 0,5 oranında sabit tutmaya karar verdi.

Çin’de Zorunlu Yavaşlama

ABD ekonomisinin 2008 yılında durgunluğa girme ihtimali karşısında Çin ihracatında azalış ve buna bağlı olarak Çin ekonomisinin büyüme hızında az da olsa bir gerileme bekleniyor. Çin ekonomisinde aşırı ısınmanın devam etmesi ve kuraklığa bağlı olarak meydana gelen gıda fiyatlarındaki artma eğilimi, 2007 yılı Ekim ve Kasım aylarında yıllık enflasyon oranının sırasıyla yüzde 6,5 ve yüzde 6,9 olarak gerçekleşmesi ile sonuçlandı.

Gerek yüksek enflasyon rakamları gerekse aynı dönemde konut fiyatlarının yüzde 6 ile son altı yılın en yüksek oranında artmış olması ekonominin ısınma sürecinin devam ettiğine işaret ediyor. Bu çerçevede, Çin Merkez Bankası (PBC), 2007 yılında izlenen temkinli duruşun 2008 yılından itibaren sıkı duruşa dönüşeceğini açıkladı ve 2007 yılı Aralık ayı sonunda yapılan para politikası toplantısında 1 yıl vadeli mevduat faiz oranını 27 baz puan artırarak yüzde 4,14’e yükseltti.

Gerek faiz artışları gerekse, Çin ihracatında yüzde 20 dolayında payı olan ABD ekonomisinin 2008 yılında durgunluğa girme ihtimali, Çin ihracatında azalışa, Çin’in büyüme hızında düşüşe yol açacak. Buna göre, Çin ekonomisinin 2007 ve 2008 yıllarında sırasıyla yüzde 11,4 ve yüzde 10,7 oranında büyüyeceği tahmin edilse de bunun daha aşağı inmesi muhtemel.

Sonuç olarak, 2008 yılına ilişkin küresel ekonominin görünümünü temel olarak Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve olası durgunluğun etkilerinin giderilmesinde Avrupa ve Asya ülkelerinin rolü önemli olacak.

2007 yılı Kasım ayında finansal piyasalarda gerçekleşen son dalgalanmaya kadar, Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinden olumsuz etkilenmeyeceği ve Asya ülkelerinin hızlı büyüme oranlarını koruyarak, küresel ekonomik büyümeyi sürdürmede telafi edici yönde hareket edeceği beklentisi yaygındı. Ancak, mevcut durumda, Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinin ABD’ye karşı net ihracatçı konumda olmaları nedeniyle, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinin Asya ülkelerinin ihracatında azalışı da beraberinde getireceği, ABD dolarındaki düşüş eğiliminin söz konusu ülkelerin ihracat gelirlerindeki azalışı daha da hızlandıracağı tahmin ediliyor. Bu duruma ek olarak, Çin ekonomisinde aşırı ısınmaya ilişkin göstergeler neticesinde para politikasının sıkılaştırılacağı sinyali büyüme oranlarının daha keskin düşmesiyle sonuçlanabilecek.. Ayrıca, AB ülkelerindeki büyümeye ilişkin tahmin rakamlarının 2007 yılı Kasım ayından bu yana sürekli olarak aşağı yönde revize edilmesi AB’nin de Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinden olumsuz yönde etkileneceğine işaret ediyor.

Emtia Fiyatları

Amerikan ekonomisindeki olumsuz görünüme özellikle Asya ülkelerinin de eşlik etmesi ihtimali altında, önümüzdeki dönemde petrol fiyatları başta olmak üzere enerji ve emtia fiyatlarının izleyeceği seyir, Amerikan ekonomisindeki olası durgunluğun etkilerinin küresel ekonomiler üzerindeki etkilerini anlamak açısından önemli. İlk verilere göre, önümüzdeki dönemde gıda ve altın fiyatlarının yukarı, ham petrol ve metal fiyatlarının da aşağı seyretmesi bekleniyor.

Gıda fiyatları: Son dönemlerde gıda fiyatlarında yaşanan hızlı artışlar, enerji fiyatları ile birlikte, küresel enflasyon oranlarındaki artışın en önemli alt kalemleri olarak gerçekleşti. Mısır ve buğdayın alternatif yakıt üretiminde kullanılmaya başlanması ve kuraklık, söz konusu hammadde fiyatlarının yükselmesinde yapısal olarak en önemli belirleyici unsurlar oldu. Buna ek olarak, Çin ve Rusya’nın yerel ekonomilerindeki gıda enflasyonunu bastırabilmek amacı ile tahıl ihracatına vergi koyması ve ABD’de mısırdan üretilen etanolde vergi indirimine gidilmesi geçtiğimiz dönemde mısır ve buğday fiyatlarındaki artışın diğer bir önemli nedeni oldu. Artan talebe ek olarak ortaya çıkan arz yönlü sıkıntılar spekülatif yatırımcıların ilgisini çekmekte ve fiyat hareketlerinin daha da sertleşmesine neden olmaktadır.

Söz konusu gelişmeler ışığında, önümüzdeki dönemde de tarımsal hammadde fiyatlarının enflasyon oranlarını yukarı yönlü tehdit eden önemli bir alt bileşen olması bekleniyor.

Altın: Gelişmiş ülke mali piyasalarında yaşanan dalgalanmanın devam etmesi, bu ülkelerde enflasyon oranlarında gözlenen artış ve büyüme performanslarına ilişkin belirsizlikler ile ABD dolarında son dönemlerde gözlenen hızlı değer kayıpları altın fiyatlarının 14 Ocak 2008’de 904,1 ABD doları/Troy ons ile tarihi zirve değerine ulaşmasıyla sonuçlandı. Altın fiyatlarının yakın dönemdeki seyrinin büyük ölçüde ABD dolarının diğer temel para birimleri karşısındaki hareketine, konut piyasaları kökenli finansal çalkantının şiddetine, enflasyon oranlarının önümüzdeki dönem seyrine ve küresel risk iştahını etkileyecek gelişmelere bağlı olması bekleniyor. Özellikle son dönemlerde sigorta şirketlerinin portföylerinde daha fazla yer tutan altın, söz konusu risklere karşı koruma (hedge) sağlıyor, bu durum da altın fiyatlarının yukarı yönlü seyrini artırıyor.

Ham petrol: ABD ekonomisinde beklenen olası durgunluğun dünya ekonomisini ne ölçüde etkileyeceği, Nijerya’da yaşanan jeopolitik belirsizlikler, kış koşulları ve özellikle ABD petrol stoklarındaki beklenmeyen gelişmeler, ham petrol fiyatlarında yukarı veya aşağı yönlü ani hareketleri tetikleyecek en önemli unsurlar.

Uluslararası ham petrol fiyatları 2 Ocak 2008 tarihi itibarıyla 97,8 ABD doları/varil seviyesinde işlem görerek tarihi zirve değerine ulaşmıştı. Şubat’ta 100 doların üstüne çıkıldı. ABD ile Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) stoklarında halihazırda devam eden hızlı gerilemeler, Nijerya’da yeniden başlayan jeopolitik belirsizlikler ve Çin rafinelerinde geçtiğimiz dönemde rekor seviyede üretimler sonucu Çin ham petrol stoklarındaki azalışlar ham petrol fiyatlarındaki artış eğilimini keskinleştiren faktörler.

Metal fiyatları: Önümüzdeki dönemde, dünya ekonomisi büyüme oranlarında ABD konut piyasası kökenli olası yavaşlamalar ve ana metal stok rakamlarının olumlu seyrinin devamı ile ana metallerin fiyat artışlarında yavaşlamalar bekleniyor.

***

Krizin para ve bazı maliye politikaları ile yakın zamanda geçiştirilebileceğine kimse inanmıyor. Vadeli işlemler piyasasının göstergeleri, ABD’de konut fiyatlarının en az yüzde 20 daha düşeceğini gösteriyor. Bu, milyonlarca ABD’li yoksulun, siyahilerin, Latinoların evlerinin haczi demek. Ama bununla elbette kimse ilgilenmiyor. Önemli olan bankalara ne olacağı. Yalnız ABD’li tüketicinin konut fiyatlarının düşüşü dolayısıyla kendini içinde bulduğu aşırı borçluluğun tüketim harcamalarını azaltması herkesi ilgilendiriyor, çünkü bu durum, ABD’de ekonomik durgunluğu körükleyecek. ABD ekonomisindeki keskin yavaşlama, ABD ithalatının daralması yoluyla öteki ülkelerin büyümesini de vuracak. Kredi darboğazı şirket iflaslarının yükselmesine yol açarak krizi daha da yaygınlaştıracak.

Bütün piyasa, liberalizm söylemlerine karşın, kriz kapıya dayanınca, devlet ekonomiye müdahaleye hemen davet edildi; hem para hem maliye politikaları ile kriz yangınını söndürmeye çağrıldı. ABD’de Federal Reserve, AB’de Avrupa Merkez Bankası, Britanya’da Bank of England, Japonya’da Japonya Bankası altı aydır yüz milyarlarca doları piyasaya pompalayarak “likidite darboğazı”nı geçiştirmeye çalıştılar. Sosyal harcamalara ayrılması pekala mümkün bu kaynakları, şirketleri, bankaları kurtarmak için kullandılar. Federal Reserve faiz oranlarını adım adım indiriyor. Ama altı aydır paranın ucuzlatılması ve bollaştırılması için alınan bu önlemler, dünya ekonomisinin 2008’e daha da çalkantı içinde girmesine engel olmadı.

Amerikan ekonomisinin enflasyonist bir ortamda durgunluğa girmesi ve kredi piyasalarındaki daralmanın istenildiği düzeyde giderilememesi ihtimaline karşın para politikasının oyun alanının yeterince geniş olmaması önemli bir açmaz olarak nitelendiriliyor, bu noktada, genişletici mali politikaların da devreye girmesi gerekli görülüyor. Nitekim, Fed Başkanı Ben Bernanke, 17 Ocak 2008 tarihinde Amerikan Senatosu Bütçe Komitesinde yaptığı konuşmada, ivedilikle “mali uyaran paketi” hazırlanması gereği üzerinde durdu.. 18 Ocak 2008 tarihinde ABD Başkanı George W. Bush tarafından yapılan açıklama ise söz konusu paketin Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)’nın yüzde 1’i düzeyinde,

Başka bir diğer deyişle, 145 milyar ABD dolarına varabilecek bir vergi indirimi olabileceği sinyallerini verdi.

Böylece, para politikalarını maliye politikaları izledi. Bush 18 Ocak Cuma günü 160 milyar dolarlık bir destek paketi açıkladı. Kamu harcamalarını arttırmak neo-liberalizm için tabu olduğundan, Bush vergi indirimi yoluna gitti. Ancak, borsaların buna reaksiyonu 21 Ocak Pazartesi günü düşüşe geçmek oldu. Bunun üzerine ertesi gün, yani 22 Ocak’ta Fed bankalara kredi faiz oranını 0,75 yüzde puanı düşürdü. Fed’in olağan toplantısına daha bir hafta varken, ABD merkez bankası bu bir haftayı bekleyemedi ve son çeyrek yüzyılın en büyük faiz indirimini gerçekleştirdi. Aradan sadece sekiz gün geçtikten sonra 30 Ocak’ta Fed olağan toplantısında faiz oranın bir kez daha, bu sefer 0,5 puan düşürdü. Yani sekiz gün içinde 1,25 puan. Bu sayede ABD faiz oranı altı ayda yüzde 5,5’ten yüzde 3’e düşmüş oldu.

Dünya çapında enflasyonun da yükselme eğilimi gösterdiğine ilişkin verileri öne sürerek, kimileri, Fed’in faizleri böylesine hızlı düşürmesinin enflasyonu azdıracağı için yanlış olduğunu söylüyor. Avrupa Merkez Bankası enflasyonla mücadelenin daha büyük öncelik olduğu düşüncesiyle faiz oranlarını indirmeyi reddediyor. Japonlar için de bu söylenebilir. Böylece, dünyanın farklı egemenlerinin, krizi kontrol altına almak için hangi stratejinin doğru olduğu konusunda kendi içinde “ortak akıl” oluşturamadıkları görülüyor.

Dünya ekonomik krizi eğer bir depresyona dönüşürse, yani kriz geçici değil uzun soluklu ve derin olursa, “küreselleşme” stratejisi ve neo-liberalizm büyük bir darbe yiyecektir. Dünya ekonomisinin bölünmesi yönünde bir dinamik harekete geçecek, buna önce ekonomik alanda, ardından politik konularda milliyetçilik eşlik edecektir.

Türkiye’ye Etkiler…

Dünyanın “global bir köy” haline geldiğini işlerine geldiği zaman vurguyla söyleyenler, krizin bulaşıcılığı sözkonusu olduğunda, "Bize ulaşmaz, bizi etkilemez" türü yavan ve desteksiz reaksiyonlar verdiler. Bunların başında tabii ki Türkiye'nin Başbakanı ve bakanları geliyordu.

Bir tür global karanlıkta korkmadığını belirtmek için ıslık çalma çocukluğuna benzeyen bu tavır, derece derece birçok ülkede var. ABD'deki hapşırmanın kendilerini nezle etmeyeceğini sanan AB, anında resesyonun etkisi altına girdi.

İddia, yükselen Çin, Hindistan gibi pazarların, bu dönemin ayakta kalan ve direnen ülkeleri olacağıydı.

Niye, neden? Dünya ekonomisinin dörtte birini oluşturan ABD resesyona girmişken, onunla iç içe olan AB'de resesyonun ayak sesleri hızla duyulurken, bu iki blokun "tedarikçisi" Çin ve Hindistan nasıl durgunluğun dışında kalacaktı? Ham petrol, doğalgaz başta olmak üzere hammadde üreten Rusya ve Ortadoğu ülkeleri nasıl sürecin dışında kalacaklardı ?

Dibden gelen dalganın ergeç kendilerine geleceğinden bihaber görünmeyi tercih eden “çevre ülkeleri” nde "zengin piyasalardan çıkan para bize gelirse, işimize bile yarayabilir" rehaveti bir başka ironi. ABD'de ve Avrupa'da daralan iç talebin, çevre ekonomilerini ihracattan başlayan bir durgunlaşma sürecine yönelteceği gerçeği ile çoğu ülke yüzleşmek istemiyor.

Büyük finansal piyasalardaki zararlarını kapatmaya çabalayan global bankaların çevre ekonomilerine açmış oldukları kredileri geri çağırmaları, tahsile geçmeleri pek muhtemel. Başkalarının paralarını kolay kolay riske edemeyecek fon yönetimlerinin, "yükselen piyasa ekonomileri"ndeki plasmanlarından çıkmaları da her an gündemde.

Bu olasılıklardan her biri, çevre ekonomilerinin, durgunlaşma, finansal kriz, ekonomik kriz süreçlerinden en azından birine; en kötüsü de zincirleme olarak her üçüne birden sürüklenmesi anlamına gelebilir.

Global karanlıkta ıslık çalarak, başlarını aylarca türban teranesine gömenlere beklenen çıkışı, biraz geç de olsa, TÜSİAD yaptı. TÜSİAD , 2008 Yılına Girerken Türkiye Ekonomisi başlıklı raporunda,

“ Dünya ekonomisinde büyümenin belirleyicileri yavaşlamaya işaret etmektedir. Uzun dönemde dünya ekonomisinin içinde bulunduğu son hızlı büyüme döneminin de artık sonuna gelinmiştir” tesbiti yapılıyor ve şöyle devam ediyordu rapor;

“ ABD ekonomisinde son verilerin işaret ettiği resesyon olasılığı bir yana, Avrupa ve Japonya’nın da aralarında olduğu bir çok gelişmiş ülkem ekonomisinin 2008 yılında yavaşlaması beklenmektedir. Dünya ekonomisindeki bu yavaşlamanın gelişmekte olan ülkelerdeki büyüme ile kısmen dengelenmesi beklenmektedir. Dünya ekonomisindeki büyümenin yarısından fazlası gelişmekte olan ülkeler tarafından sağlanmaktadır. Çin, Hindistan, Brezilya, Rusya ve diğer petrol ve doğal gaz üreticisi ülkelerdeki yüksek büyüme süreci devam etmektedir. Bu ülkeler, güçlü yüksek ekonomik performanslarını koruyabilmek konusunda Türkiye’ye oranla daha başarılıdır. Uluslararası finans piyasalarında, ABD kaynaklı yüksek riskli konut kredileriyle başlayan ve giderek derinleşme eğilimi gösteren sorunlar, 2008’in ilk yarısında da ağırlığını artırmaya devam edecektir.

Bu gelişmeler sonucunda, uluslararası finansal piyasalarda fonların gelişmiş ülke pazarlarına dönmesi, uzun dönemdir süregelen likidite bolluğunun sonuna gelinmesi ihtimal dahilindedir. Bu koşulların gerçekleşmesi durumunda, Türkiye’nin cari açığını finansman imkanları zorlaşacaktır. Dış tasarruflar üzerine gelecek bu kısıt, yüksek büyüme süreci açısından da önemli sonuçlar doğuracaktır. 2002-2006 döneminde gelişmekte olan ülkelere giren sermaye miktarı 1,8 trilyon dolar olmuştur. Küresel likiditenin artması, Türkiye’nin de aralarında yer aldığı gelişmekte olan ülkelerin ekonomik büyümelerine önemli bir destek sağlamıştır. Türkiye’nin yakaladığı yüksek büyüme-düşük enflasyon başarısında, söz konusu sermaye girişlerinin büyük bir katkısı olmuştur. Yurtiçi tasarrufların yetersizliği karşısında, uluslararası sermaye akımları, yüksek büyüme sürecinin finanse edilebilmesine imkan sağlamıştır. Küresel ekonomideki bu gelişmeler, Türkiye’nin önümüzdeki dönemde büyümesini finanse etmekte zorluklarla karşılaşabileceğine işaret etmektedir”.

TÜSİAD’ın bu saptamaları karşısında AKP iktidarı umursamaz davrandı, ekonominin yapı taşlarının sağlamlığından dem vurmakla yetindi.

Açık olan, Türkiye’nin bu çalkantıdan doğrudan etkileneceğidir. Bu, ekonominin, dünya ekonomisi ile son yıllarda artan bütünleşmesi ile ilgili bir saptamadır. Şöyle ki;

- Dünya ekonomisi ile dış ticaret hacmini 265 milyar doların üstüne çıkardı. Bu, milli gelirin yüzde 53’ü dolayında bir dış ticaret hacmi demektir. İhracat, ithalata büyük ölçüde bağımlı. İhracata talep azalırsa büyüme de düşer.

- Dış borç stoku 250 milyar dolara yaklaşıyor. Yüzde 63'ü de özel kesimin.

- Doğrudan yabancı sermaye ve sıcak para girişleri yıllık 45 milyar doları bulmuş ve ekonomi bu dış kaynak girerse büyüyor, girmezse küçülüyor.

- Borsada yabancılar yüzde 70'e yakın pay sahibiler..

- Türkiye, dış ticaretinin yarısından fazlasını AB'ye odaklamış durumda. AB7den talep düşerse, ekonomi küçülür.

Bu kadar dünya ekonomisiyle bütünleşmiş bir ekonominin, dünyadaki resesyondan etkilenmemesi mümkün değil ve olmayacaktır. Karanlıkta ıslık çalmakla da korkulardan kurtulmak mümkün değildir.

Bu son olasılık gerçekleştiği takdirde Türkiye çevre ekonomileri içinde en kırılgan konumda yer alan iki-üç ülkeden biri olarak ve ciddi boyutlarda etkilenecektir. 2007 boyunca Türkiye'de dolar yüzde 17.5 oranında ucuzlamış; yıllık yüzde 16.5 oranında faiz sunan bir Hazine Bonosuna kaynak bağlayan yabancı "rantiye" yıl sonunda dolar üzerinden yüzde 41'lik bir getiri sağlamıştır. Kâğıt üzerindeki bu getirinin fiilen tahsil edilmesi için yabancının döviz kurları yükselmeden dolara dönebilmesi gerekir. Vadeli döviz piyasalarında kurlar garanti altına alınmışsa yabancının çıkışını önleyecek fren mekanizması işlemeyecektir. Kısa vadeli ve özel sektöre ait dış borçların hızla ödenme talepleri buna eklenirse, finansal kriz ortamı doğmuş olur.

Dünyadaki resesyonla yaşanacak küçülme, haliyle ihracata talebi azaltır, sıcak para çıkışı ve gelmesi beklenen doğrudan yabancı sermayenin gelmemesi halinde Türkiye'de 2008 için umulan yüzde 5 büyüme hayal olur. Bu hem aile gelirlerinin azalmasına yol açar hem işsizliğe tüy diker .

Olası resesyon, çalkantı, kriz-her ne olacaksa- durumunda, böylesi konjonktürlerden en olumsuz etkilenen kesimlerle ne tür dayanışma mekanizmaları geliştirilmesi gerektiğini tartışmak; mevcut makro ekonomik politikalara alternatifler üretip sunabilmek gerekiyor.

Bölüm 2

Dış Kaynağa Bağımlı Büyümenin Boyutları ve Zaafları

Türkiye ekonomisi, 1998’de kısa adı IMF olan Uluslararası Para Fonu ile “Yakın İzleme Anlaşması” adı altında uzun soluklu bir “dezenflasyon programı”nı uygulamaya koydu ve IMF ile, başlarda gevşek, sonraları sıkılaşan bir ilişki içinde ilerleyen bu program 2008’de 10 yılını tamamlamış olacak. Bu 10 yıl, Türkiye ekonomi tarihinde özel bir alt dönem olarak yerini alacak. Önceki on yıllarda arzulanıp da yapılamayan birçok piyasacı, küreselleşmeci ve anti-sosyal icraatın bu 10 yıla sığdırılması, dönemi, iktisat tarihimizin en kayda değer dönemlerinden biri yapmıştır diyebiliriz.

İçinde, yine tarihimizin en derin krizini (2001) barındıran bu alt dönemin kayda değer bir özelliği, önceki dönemlerle kıyas götürmez ölçüde dünya ekonomisi ile entegre oluşudur. Artan dış ticaretin yanı sıra artan sermaye hareketleri, küresel sermaye ile hızlı bir entegrasyon, büyük şirket ve bankaların el değiştirmesi, özelleştirmeler ve kamusal mal ve hizmetleri piyasalaştırıp ticarileştiren uygulamalar, devletin küçültülmesi, emeğin tarihinde olmadık ölçülerde sömürülmesi ve etkisizleştirilmesi, teslim alınması, kırların yoksullaştırılıp kente göçün hızlandırılması, bütün bunların da kurumsallaştırılıp modelleştirilmesi, yine bu dönemin ana karakteristik özellikleri.

Büyümenin Boyutları ve Kimyası

Dünya ekonomisi ile bütünleşme temelinde sürdürülen ve 2001 krizi sonrası kesintisiz sürdürülen büyümenin, oranlarından çok kimyası, niteliği mutlaka irdelenmeli ve içerdiği zaaflar görülmelidir. Çünkü, oranlarıyla övgü vesilesi yapılan bu büyümenin, çok da Türkiye’ye mahsus bir gelişme olmadığı, dünya ekonomisinin son yıllarda yaşadığı yüksek büyümeye imkan veren likidite bolluğu ile ilgili olduğu; bu “mucizevi büyüme”yi, Türkiye’den başka ülkelerin, hem de daha yüksek oranlarda yaşadığı OECD verilerinden görülebilmektedir.

2000-2005 döneminde OECD üyesi ülkelerin milli gelirleri ortalama yüzde 25,5 büyürken Türkiye ortalamanın altında kalmış ve milli geliri yüzde 21 dolayında artmıştır. OECD ülkeleri içinde 2000-2005 döneminde en yüksek büyümeyi İrlanda’nın, onu takiben de Slovakya’nın yaşadığı görülebilmektedir. Özellikle Doğu Avrupa ülkelerindeki büyüme dikkat çekicidir. Macaristan, Slovenya, Çek Cumhuriyeti, Polonya, AB’nin katkılarıyla, Türkiye’den daha hızlı büyümüşlerdir. Ayrıca, Yunanistan’ın, İspanya’nın, G.Kore’nin, Meksika’nın büyüme hızlarının da Türkiye’yi geride bıraktığı anlaşılmaktadır.

Türkiye, AB-15’in ortalama büyümesini de yakalayamamıştır.

2000-2005 OECD Ülkelerinde Mili Gelir,(Satın Alma Gücü Paritesine Göre, Milyar $)
	2000	2005	2000-2005,%
İrlanda	110	161	47,1
Slovak C.	59	86	46,9
Luxemborg	22	32	43,9
Yunanistan	229	328	43,7
İspanya	849	1189	40,1
Macaristan	126	176	40
Slovenya	33	46	39,4
G.Kore	768	1067	38,9
Çek C.	152	211	38,4
Norveç	163	218	33,9
Avustralya	525	701	33,6
Yeni Zeland	80	106	32,7
İngiltere	1507	1979	31,3
Izlanda	8	11	30,5
Polonya	409