ÇATALLARDA TAŞINAN HAYATLAR

Forklift ve Teleskopik Yükleyicilerle İnsan Kaldırmanın Riskleri, Mevzuattaki Yeri ve Güvenli Alternatifler

Ceyhun GÜRPINAR
Petrol-İş Sendikası
İSİG Servisi

Ülkemizde iş kazaları ve meslek hastalıkları sonucu günde ortalama altı kişi hayatını kaybediyor. SGK verilerine göre 2024 yılında iş kazalarında ölenlerin sayısı 1.905¹ . İSİG Meclisinin İş Cinayeti Raporuna göre 2025 yılında en az 2.105 işçi çalışırken hayatını kaybetti² . 2026 yılının ilk beş ayında ise en 835 ölüm tespit edildi³ .

Sendikamızın örgütlü olduğu işyerlerinde 2012’den 2026 yılı Mayıs ayına kadar 111 çalışma arkadaşımızı iş kazalarına kaybettik. İş kazalarının türlerine baktığımızda, 27 kişinin işyerinde geçirilen kalp krizi veya beyin kanaması sebebiyle vefat ettiğini, 21 kişinin yangın-patlamaya maruz kaldığını, 14 kişinin (yüzde 12,6) ise yüksekten düşme sebebiyle hayatını kaybettiğini görüyoruz.

2024 yılı SGK istatistiklerine yansıyan 1.905 ölümlü iş kazasının 272’si (yüzde 14,3) yüksekten düşme sebebiyle meydana gelmiştir. İSİG Meclisi ise 2025 yılında tespit edebildiği 2.105 ölümlü iş kazasının 354’ünün (yüzde 16,8) yüksekten düşme sebebiyle meydana geldiğini açıklamıştır. Bu oranlar, inşaat sektörü ve tersanelerde yüzde 40’ları bulmaktadır. Görüldüğü üzere yüksekten düşme, iş kazaları içerisinde önemli bir yer tutmaktadır.

Yüksekten düşmeyle sonuçlanan iş kazalarının sebeplerinden biri de yük taşımak için tasarlanmış kaldırma ekipmanlarıyla insan taşınması neticesinde meydana gelen kazalardır. Bu yazımızda, özellikle forklift veya manitou⁴ tabir edilen çatallı kaldırma ekipmanlarının yanlış kullanımından kaynaklanan kazalara işaret edilecektir.

Yüksekte Çalışmanın Riskleriyle Nasıl Mücadele Edilir?

Yüksekte çalışma da dahil olmak üzere, herhangi bir riskle mücadele etmenin en etkili çözümü, o riske sebebiyet verebilecek tehlike kaynağını ortadan kaldırmaktır. Dolayısıyla yüksekte çalışmanın getirdiği risklerle karşı karşıya kalmak istemiyorsak, en güvenli yol yüksekte çalışmamaktır. İlk bakışta garip bir çözüm gibi gelse de birçok iş için uygulanması mümkündür. Örneğin, sık sık arıza yapan bir tabeladaki neon aydınlatma armatürleri kaliteli LED alternatifiyle değiştirilirse, her altı ayda bir yapılacak yüksekte çalışma ihtiyacı ortadan kaldırılmış olur. Başka bir örnek olarak, bir enjeksiyon makinesinin iki metre yüksekteki besleme silosuna, torbalar içerisindeki hammaddenin merdiven üzerine çıkılarak boşaltıldığı bir sistem düşünelim. Bu yükleme silosuna, bir konveyör bant yardımıyla zemin seviyesinden yükleme yapmak mümkündür. Yapılacak bu düzenleme sonrasında hem elle taşıma kaynaklı riskler azalacak hem de yüksekte çalışma riski tümüyle ortadan kaldırılmış olacaktır. Çalıştığımız fabrikalarda bu gözle etrafımıza bakarsak, iyileştirilebilecek birçok alan olduğunu görebiliriz.

Bu yöntemin işe yaramadığı, yüksekte çalışmadan tümüyle vazgeçilemeyen işler için ise risk değerlendirmesi yapılmalı ve bu çerçevede tedbirler alınmalıdır. Sürekli yapılan işler için kalıcı tedbirler alınırken, rutin dışı yapılan yüksekte çalışma işlerinde, “iş izin sistemi” kullanılarak her bir iş için alınacak tedbirler detaylıca planlanmalıdır.

Risk analizi aşamasında tespit edilen riskler, öncelikle toplu korunma tedbirleri uygulanarak ortadan kaldırılmalıdır. Örneğin düşme riski olan açıklıklar bariyer ve korkuluklarla kapatılarak, düşme olasılığı sıfırlanmalıdır. Korkuluk uygulanmasının mümkün olmadığı yerlerde düşme seviyesini sınırlandıran koruma ağları gerilmelidir. Bu ağlar düşmeyi engellemese de düşme sonucu meydana gelebilecek zararı azaltacaktır.

Yüksekte çalışma yapacak personeller, tam vücut tipi emniyet kemeri kullanmalı ve bu kemeri, şok emici düzeneği bulunan lanyard⁵ vasıtasıyla güvenli ankraj⁶ noktalarına bağlamalıdır.

Son olarak kişisel koruyucu donanım kullanımı gelmektedir. KKD kullanımı, risk önleme hiyerarşisinde son basamaktır. Yani çalışanla tehlike kaynağı arasındaki son koruma bariyeri KKD’lerdir. Bu sebeple yapılacak işin niteliğine göre baret, eldiven, iş ayakkabısı, iş kıyafetleri, göz koruyucu, yüz siperliği, solunum maskesi, kulak koruyucu gibi kişisel koruyucu donanımlar; gerekli olduğu ölçüde kullanılmalı ve standartlara uygun, sağlam ve bakımlı ürünler seçilmelidir.

Diğer bir husus ise yüksekte çalışılan yere nasıl çıkıldığı veya çalışmanın nasıl bir platform üzerinde yapıldığıdır. Yüksekte çalışma işi eğer süreklilik arz eden rutin bir iş ise, burada zaten mutlaka kalıcı ve toplu koruma tedbirleri alınmış olmalıdır. Ancak asıl sorun geçici işlerde ve bakım faaliyetlerinde kendini göstermektedir. TS EN 280 standardını taşıyan sütunlu, makaslı, eklemli veya teleskopik çalışma platformları, asılı erişim donanımları, iskele ve seyyar merdivenler bu amaçla kullanılabilir. Hatta kuralına uygun ve eğitimli çalışanlarla, iple erişim yöntemi kullanılarak yüksekte çalışmak da mümkündür. Asla yapılmaması gereken bir uygulama ise yük taşımak için dizayn edilmiş kaldırma ekipmanları vasıtasıyla yüksekte çalışma yapmaktır.

Forklift Çatalı Üzerinde Yüksekte Çalışma

Yüksekte çalışma ekipmanları doğru seçilmediğinde, alınan diğer tüm tedbirler etkisini kaybedebilir. Sahada en sık karşılaşılan hatalardan biri, yük taşımak amacıyla tasarlanmış forklift ve teleskopik yükleyicilerin personel yükseltmek amacıyla kullanılmasıdır. Bu tür ihmaller maalesef ağır sonuçları olan kazalarla neticelenebilmektedir.

Geçtiğimiz Nisan ayında örgütlü olduğumuz bir işyerinde, yaklaşık 6 metre yüksekteki bir duvar delme işi için “manitou” diye tabir edilen teleskopik yükleyicinin çatalına bir sepet monte edilmiş ve bu sepette iki üyemiz çalışmaya başlamıştır. Ancak sepet çataldan kaymış ve içerisindeki iki üyemiz sepetle birlikte yüksekten düşerek hayatını kaybetmiştir.

2017 yılında örgütlü olduğumuz başka bir işyerinde benzer bir kaza meydana gelmiş ve bir üyemiz ağır şekilde yaralanmıştır. Üyemiz kısa süreli kaynak işi için forklift çatalı üzerine koyduğu paletin üzerine çıkmış ve yaklaşık 2,5 metre yükseklikte çalışmaya başlamıştır. Daha sonra işi bittiğinde aşağıya seslenip forkliftin indirilmesini istemiştir. Forklift operatör belgesi olmayan başka bir çalışan tarafından forklift hareket ettirildiğinde kaza gerçekleşmiştir.

2016 yılında örgütlü olduğumuz bir işyerinde, çatı onarımı yapılırken iki taşeron firma çalışanı kırılan çatıdan zemine düşmüş, biri hayatını kaybederken diğeri ağır şekilde yaralanmıştır. Burada aslında çalışanlar, insan kaldırmak için tasarlanmış bir sepetli vinç içerisindeyken, sepetin içerisinden çıkarak eternit çatı üzerinde yürümeye başlamışlar, bu sırada kırılan çatı kaplama malzemesi sebebiyle yaklaşık 6 metreden düşmüşlerdir.

Genellikle kısa sürecek işlerde “5 dakikada hallederim” mantığıyla, riskleri değerlendirmeden yapılan işler kazayla neticelenebilmekte ve geri dönüşü olmayan sonuçlara yol açabilmektedir.

Başlıca Riskler Nelerdir?

Denge ve Devrilme Riski: Forkliftlerin ağırlık merkezi, yükün öne ve yukarı doğru hareket etmesiyle değişir. Çatal üzerindeki insanın en ufak bir ani hareketi veya zemindeki bir bozukluk, moment dengesini bozabilir. Forkliftin, zemindeki bozukluk sebebiyle 10 derece yana yatması, beş metre yükseklikteki çatalında yaklaşık bir metrelik salınıma yol açacaktır.

Kayma ve Düşme: Ahşap paletlerin çivilerinden ayrılması, kırılması veya forklift çatalından tamamen kayarak çıkması. Benzer şekilde çatal üzerine takılan sepetin, forklift çatalından tümüyle çıkması.

Sıkışma Tehlikesi: Forklift direği (mast) yükselirken, palet üzerindeki personelin elinin, kolunun veya kıyafetinin hareketli hidrolik aksama ya da tavan kirişlerine sıkışması.

Hidrolik Arızalar: Hortum patlaması veya valf kaçaklarında çatalların aniden boşa düşmesi.

Mevzuat Ne Diyor?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-2’de, insanların kaldırılmasında sadece bu amaç için tasarlanmış ekipmanların kullanılabileceği açıkça ifade edilmiş, yük taşımak için tasarlanmış ekipmanların yalnızca acil durumlarda ve istisnai hallerde, gerekli tedbirler alınarak insan kaldırmak maksadıyla kullanılabileceği belirtilmiştir.

3. Yük kaldırmada kullanılan iş ekipmanı ile ilgili hükümler
3.1. Genel hususlar
……..
3.1.2. İnsanların kaldırılmasında sadece bu amaç için sağlanan iş ekipmanı ve aksesuarları kullanılır.
3.1.2.1. İnsan kaldırmak amacıyla üretilmemiş iş ekipmanı, sadece olağanüstü veya acil istisnai durumlarda, gerekli önlemleri almak ve gözetim altında olmak şartıyla insanların kaldırılmasında kullanılabilir.
3.1.2.2. Çalışanlar yük kaldırmak için tasarlanmış iş ekipmanı üzerindeyken, ekipmanın kumandası için her zaman görevli bir kişi bulunur. Kaldırma ekipmanındaki kişilerin güvenilir haberleşme imkânlarıyla herhangi bir tehlike halinde tahliye için güvenilir araçları bulunur.

Kapalı alanda mahsur kalan bir kazazedenin kurtarılması için yapılacak çalışmalar, Yönetmelik’te belirtilen olağanüstü veya acil istisnai duruma örnek olarak verilebilir. Ancak işyerindeki mevcut işin aksamaması için yapılacak çalışmalar, tamir, bakım vb. işler; çok kısa sürecek olsa dahi bu kapsamda değerlendirilemez.

Ne Yapılmalı?

Forklift gibi yük taşımak maksadıyla üretilmiş ekipmanlar, insan kaldırmakta kullanılan ekipmanların taşıması gereken güvenlik standartlarına uygun değildir. Bu sebeple, kısa süreli ve geçici olarak yüksekte çalışma yapılacaksa ve bir insanın yükseğe kaldırılması gerekiyorsa, özellikle bu iş için tasarlanmış ekipmanlar kullanılmalıdır. Genel olarak YSİP (Yükseltilebilen Seyyar İş Platformları) olarak adlandırılan bu ekipmanların kullanımında dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır⁷ :

– Ekipman üreticisinin önerdiği rutin bakımlara ilaveten, en geç bir yıllık arayla periyodik kontrolü de yapılmış olmalıdır.
– YSİP kullanımı öncesinde muhtemel acil durum senaryoları düşünülmelidir.
– Bu tür ekipmanları kullanacak personel mutlaka gerekli eğitim ve sertifikalara sahip olmalıdır.
– Yüksekte çalışacak personelin, yüksekte çalışma eğitimleri tam olacağı gibi, sağlığı da yüksekte çalışmak için yeterli olmalıdır.
– YSİP ile çalışırken, çalışma alanı güvenlik bariyerleriyle koruma altına alınmalı, ayrıca muhtemel yaya ve araç trafiğini kontrol etmek için bir veya daha fazla gözcü bulundurulmalıdır. Bu gözcüler aynı zamanda acil durumda ekipmana yapacağı müdahale teknikleri ve manuel kumanda sistemlerinin kullanımı gibi hususlarda bilgi sahibi olmalıdır.
– YSİP’lerde hem çalışma sepetinde hem de zemin seviyesinde kumanda grubu bulunmalı, hangi kumandanın aktif olacağı bir anahtar vasıtasıyla belirlenmelidir. Asıl olan ekipmanın sepet üzerinden kumanda edilmesidir. Ekipman zeminden kumanda edilecekse, mutlaka sepetteki personel ile ekipmanı kullanan personel arasında etkili iletişim sağlamalıdır. Her iki kumanda grubunda da acil durdurma butonu olmalıdır.
– Bir arıza veya acil durumda kullanmak üzere, ekipman üzerinde bir manuel indirme valfi bulunmalıdır. Ekipmanın manuel kumanda edilmesi, belli aralıklarla tatbikat yapılarak operatörler tarafından öğrenilmelidir.
– YSİP’in kullanılacağı zemin sağlam olmalıdır. Varsa denge ayakları açılmalıdır.
– YSİP yukarı pozisyondayken hareket ettirilmemelidir.
– YSİP’in üzerinde belirtilen maksimum kaldırma kapasitesi dikkate alınmalıdır. Sürgülü sepeti olan ekipmanlarda, sepet ileri itildiğinde kaldırma kapasitesini düştüğü unutulmamalıdır. İnsan taşımak için tasarlanan YSİP’ler yük taşımak maksadıyla kullanılmamalıdır. Sepette, yüksekte çalışacak personelin kullanacağı basit el aletlerinin dışında ağır bir malzeme bulundurulmamalıdır.
– Mobil vinçlere sonradan takılan standart dışı sepetler, insan kaldırmak için kullanılmamalıdır.
– YSİP üzerindeki sepette 110 cm. yüksekliğinde korkuluk, 15 cm. yüksekliğinde topuk levhası ve 55 cm. den az bir aralıkta orta korkuluk demiri bulunmalıdır.
– Sepet korkuluğu üzerine basarak, korkuluktan sarkarak veya korkuluk üzerine konulan bir kalasın üzerine çıkarak çalışma yapılmamalıdır.
– Sepetten inerek, sağlamlığından emin olmadığımız bir yüzey üzerinde yürünmemelidir. Her durumda emniyet kemerimiz standartlara uygun bir ankraj noktasına bağlanmalıdır.
– Aşırı rüzgârlı havalarda YSİP kullanılmamalıdır. Ekipmanın kullanılabileceği rüzgâr sınır değerleri, ekipman kullanım kılavuzundan öğrenilmeli ve buna göre hareket edilmelidir.
– Personel sepet içerisinde olsa dahi emniyet kemeri kullanmalıdır. Eğer mümkünse lanyard kancası baş seviyesinin üzerindeki bir noktaya bağlanmalı, bu mümkün değilse sepet içerisindeki bağlantı halkasına bağlanmalı ve lanyard uzunluğu mümkün olduğu kadar kısa tutulmalıdır. Burada önemli olan, bağlantı noktalarının standartlara uygun imal edilmiş olmaları ve pratik bir şekilde kullanılabilmeleridir.
– Elektrik hatlarının geçtiği bölgelerde hatlara temas olasılığı değerlendirilmelidir. Ayrıca yüksek gerilim hatlarında özellikle nemli havalarda elektrik atlama mesafesi göz önünde bulundurulmalıdır.

Beş Dakikalık Risk, Bir Ömrün Bedeli Olmasın

İş kazalarının önemli bir bölümü teknik yetersizliklerden değil, zaman kazanmak amacıyla normalleştirilen güvensiz uygulamalardan kaynaklanmaktadır. Forklift veya teleskopik yükleyici çatallarında insan kaldırılması da bu uygulamaların başında gelmektedir. Çoğu zaman “beş dakikalık iş” olarak görülen çalışmalar, birkaç saniye içerisinde ölümle veya kalıcı sakatlıkla sonuçlanabilmektedir.

Unutulmamalıdır ki forkliftler yük taşımak için, yükseltilebilir seyyar iş platformları ise insan kaldırmak için tasarlanmıştır. Tasarım amacı dışında kullanılan her ekipman, beraberinde öngörülemeyen riskler getirmektedir. İşverenlerin uygun ekipmanı temin etmesi, çalışanların ise işin süresine bakmaksızın güvenli çalışma kurallarına uyması hayati önem taşımaktadır.

Hiçbir bakım işi, hiçbir tamirat ve hiçbir üretim hedefi bir çalışanın hayatından daha değerli değildir. Güvenli çalışma yöntemleri çoğu zaman biraz daha fazla planlama ve zaman gerektirebilir; ancak bu süre, bir iş kazasının yol açacağı telafisi mümkün olmayan sonuçlarla kıyaslandığında son derece küçük bir bedeldir.

Uzun sözün kısası; “çatallarda yük taşınmalı, hayatlar değil…!”

1. Sosyal Güvenlik Kurumu, İstatistik Yıllıkları, 2024, 4a ve 4b sigortalılar, https://www.sgk.gov.tr/download/downloadfile?f=c3ebc2d5-76f2-4f9f-ba03-4ddc2e7ecfe5.zip&d=b449b3c3-1c9f-4c33-bc21-d317d29e97a4 (Erişim: 19.06.2026) ↩︎
2. İSİG Meclisi, İş Cinayetleri Raporları, 2025, https://www.isigmeclisi.org/21536-is-cinayetlerine-ve-cocuk-isciligine-karsi-mucadeleye-2025-yilind (Erişim: 19.06.2026) ↩︎
3. İSİG Meclisi, İş Cinayetleri Raporları, Mayıs 2026, https://www.isigmeclisi.org/21671-cocuk-isciligine-ve-is-cinayetlerine-karsi-mucadeleye-mayis-ayind (Erişim: 19.06.2026) ↩︎
4. “Manitou” aslında lastik tekerlekli iş makineleri üreten bir Fransız markası olmakla birlikte, günümüzde teleskobik yükleyicileri tariflemek için sıklıkla kullanılan bir cins isim haline gelmiştir. ↩︎
5. Lanyard: Yüksekte çalışan bir kişinin emniyet kemerini sabit bir ankraj noktasına bağlayan esnek bir halat veya kayış sistemi. ↩︎
6. Ankraj: Genellikle sabit bir noktaya, yapıya veya zemine bağlı olarak düşme önleme ekipmanlarının bağlandığı veya desteklendiği güvenlik noktası. ↩︎
7. Artı Bülten, Yerçekimi (Yüksekte Çalışma), Kasım/Aralık 2019, https://artidanismanlik.com.tr/yuksekte-calismakasim-aralik-2019/ (Erişim: 19.06.2026) ↩︎